گفتگوی خجسته کیهان با یوسا: سارتری بودم، کامویی شدم

این مصاحبه‌ با ماریو بارگاس یوسا را خجسته کیهان انجام داده و مجله «سینما و ادبیات» منتشر کرده است. یوسا برنده نوبل ادبیات است و کتاب‌هایش در ایران از محبوبیت بالایی برخوردار است. رمان «دختری از پرو» از این نویسنده بزرگ جهان با ترجمه خجسته کیهان چندین‌بار در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه تجدیدچاپ شده است.

خجسته کیهان: تلاش برای ارتباط با ماریو بارگاس یوسا از اوایل اسفند 92 با نوشتن نامه‌ای آغاز شد که در آن درخواست کرده بودم به ترتیبی که خود برمی‌گزیند درباره زندگی و آثارش با او مصاحبه کنم. اما پاسخ این نامه پنج ماه بعد، زمانی که دیگر امیدی به دریافتش نداشتم، با نامه الکترونیک کوتاهی که در آن تاریخ و ساعت مصاحبه‌ای تلفنی را تعیین کرده بود به من رسید، با این توضیح که زمان مصاحبه تنها نیم ساعت خواهد بود.

از این رو آنچه در زیر می‌خوانید مصاحبه‌ای است که طبق قرار با آقای بارگاس یوسا در 28 شهریور، ساعت دوازده و نیم به وقت تهران و ده صبح به وقت مادرید انجام دادم. ضمنا ماریو بارگاس یوسا زبان‌های انگلیسی و فرانسه را به خوبی صحبت می‌کند، اما به دلیل نزدیکی بیشتر زبان فرانسه به اسپانیولی )زبان مادری‌اش)، مصاحبه را به زبان فرانسه انجام دادم. در آخر باید اضافه کنم که از ابتدا و در تمام طول مصاحبه از لحن و حالت دوستانه و بی‌تکلف یوسا و از فروتنی‌اش شگفت‌زده شدم.

تلفن چند بار زنگ زد، خانمی گوشی را برداشت و من خود را معرفی کردم و گفتم همانطور که قرار بود از ایران تماس می‌گیرم. پس از مدتی سکوت و نجواهایی که از دور شنیده می‌شد، صدای آقای بارگاس یوسا به گوشم رسید که گفت:

- روز به خیر، حالتان چطور است؟ من منتظر تماس شما بودم.

- روز به خیر، متشکرم. بسیار خوشوقتم که با شما صحبت می‌کنم.

- لطف دارید. از اینکه می بینم در ایران خوانندگانی دارم بسیار خوشحالم.

ماریو بارگاس یوسا

ماریو بارگاس یوسا

- بله ما آثار شما بسیار تحسین می‌کنیمو نویسنده مورد احترام ما هستید.

- راستی؟ بسیار مایه خوشحالی ست. من با کشور شما آشنا نیستم، ولی از طریق اخبار سعی می‌کنم به‌روز باشم.

- من چند پرسش آماده کرده‌ام.

- پرسش‌ها را آماده کرده‌اید؟

- بله.

- پس می‌توانیم شروع کنیم.

- اولین پرسش مربوط به محل زندگی شماست. می‌دانم که چند ماه از سال را در مادرید به سر می‌برید.

- درست است. چند ماه در مادرید، چند ماه در پرو، و گاه – بیشتر در مواقعی که در دانشگاه تدریس می کنم – مدتی هم در ایالات متحده زندگی می‌کنم. ولی ما زیاد سفر می‌کنیم و در واقع در لیما و مادرید زندگی می کنیم.

- در چه جور ساختمانی منزل دارید؟ در یک ساختمان قدیمی یا مدرن؟

- در لیما آپارتمانی در نزدیکی دریا داریم. من دریا را بسیار دوست دارم. . . اما در مادرید در مرکز شهر زندگی می کنیم، در” پورتو دل‌سل” در یک ساختمان قرن هفدهم آپارتمانی داریم که کاملا بازسازی شده و بسیار راحت است. از این خوشحالم که می‌توانیم پیاده به رستوران های کوچک، سینما یا تئاتر برویم و نیازی نیست سوار ماشین یا مترو بشویم. . . . شما با مادرید آشنا هستید؟

- تا حدودی. خیلی وقت پیش به این شهر سفر کردم و چیزهایی در خاطرم مانده.

ماریو بارگاس یوسا

ماریو بارگاس یوسا

- ماردید شهری بسیار زنده و دوست‌داشتنی ست، شهری بین‌المللی و خوشبختانه با زندگی فرهنگی غنی.

- ممکن است از برنامه روزانه‌تان صحبت کنید؟

- من بیش از هر چیز می‌نویسم، می‌دانید؟ با نظم بسیار می‌نویسم. آدم خیلی منظمی نیستم، ولی در مورد کارم فرق می‌کند. صبح خیلی زود بیدار می شوم – شب‌ها پنج، شش ساعت بیشتر نمی خوابم – صبح زود بیدار می‌شوم و همراه با همسرم روزی یک ساعت پیاده روی می کنیم، این کار هر روزمان است و از پیاده روی لذت می بریم. بعد، روزنامه می‌خوانم و معمولا در ساعت ده صبح برای شروع کار به استودیو می‌روم. هر روز صبح تا ساعت دو بعدازظهر کار می‌کنم و این ساعت‌ها برایم بسیار پراهمیت هستند، ساعت های خلاقی که نوشتن را پیش می برم. بعدازظهرها غالبا کارها را تصحیح می‌کنم، مطلب می خوانم و کار روز بعد را آماده می کنم. شب ها را هم معمولا همراه دوستان می‌گذرانیم و به سینما یا تئآتر می‌رویم که بسیار مورد علاقه من است. اما زندگی من کاملا وقف نوشتن است.

- کدام یک از رمان‌هایتان را بیشتر دوست دارید و چرا؟

- در میان کتاب هایی که نوشته‌ام شاید بیشتر به رمان‌هایی علاقه دارم که رویشان بیشتر کار کرده ام و از میان آنها “گفتگو در کاتدرال” را ترجیح می‌دهم. این رمان در سال 1969 منتشر شده و رمانی ست درباره دوران استبداد نظامی در پرو که هشت سال به طول انجامید و بر هم نسلان من بسیار تأثیر گذاشت، زیرا ما در جامعه‌ای رشد کردیم که در آن از آزادی مطبوعات خبری نبود و رادیو، روزنامه‌ها و مجلات تحت کنترل دولت بودند، همچنین زندگی سیاسی وجود نداشت و احزاب و فعالیت‌های سیاسی ممنوع بود. دانشگاه ها تحت نظارت بودند و بسیاری از دانشجویان و استادان به زندان یا تبعید محکوم شده بودند . چنین بود که رمان “گفتگو در کاتدرال” را برای نمایاندن عمق فساد و نادانی که در آن به‌سر می‌بردیم نوشتم، برای نمایاندن اوضاع پرو در دوران استبداد ژنرال اودریا. برای نوشتن این رمان بسیار تلاش کردم چون می‌خواستم نشان دهم طبقات مختلف آدم ها با فرهنگ‌های گوناگون چگونه آن شرایط را تجربه می‌کردند، می دانید جامعه پرو بسیار متنوع است، بنابراین شخصیت‌ها بسیاری در رمان وجود دارند. یکی از رمان‌هایی است که خیلی رویش کار کردم و بیش از سه سال مشغول نوشتنش بودم، بنابراین اگر می‌بایست یکی از رمان‌هایم را برگزینم، “گفتگو در کاتدرال” را انتخاب می کنم.

- رمان شگفت انگیزی است.

- شما آن را خوانده اید؟

- البته، من بیشتر آثار شما را خوانده ام.

- بسیار خوشحالم.

- آیا تجربه روزنامه نگاری به نویسندگی شما کمک کرده؟ چگونه؟

- بله، بسیار کمک کرده. گمان می کنم اگر قبلا روزنامه‌نگار نبودم نمی‌توانستم نیمی از آثاری را که تاکنون منتشر کرده‌ام بنویسم. حرفه روزنامه نگاری کمک کرد تا جامعه پرو را با همه گوناگونی اش بشناسم. البته حالا شرایط تغییر کرده، اما وقتی من جوان بودم جامعه ما بسته بود، به طوری که اگر پسر جوانی از طبقه ی بورژوازی متوسط بودید، از دنیای سرخ پوستان هیچ چیز نمی دانستید، همچنین از زندگی در محلات فقیر نشین بی خبر بودید، ما در فضا و طبقه ی خود بسیار منزوی بودیم و روزنامه نگاری یکی از معدود حرفه هایی بود که شناخت جامعه را در همه ابعادش میسر می‌ساخت و در شناخت عمیق کشورم مرا یاری کرد، به شناخت اختلافات، نابرابری‌ها و بیش از همه به تنش‌ها و رویارویی‌های گاه آشکار و گاه بی صدایی که میان گروه های مختلف جامعه پرو وجود داشت. بنا بر این روزنامه نگاری برایم منبعی بسیار غنی از موضوعات و شخصیت ها فراهم کرد، به‌طوری که شاید بتوان گفت بدون آن نویسنده نمی شدم.

- در خلق شخصیت ها بیشتر از ادبیات الهام گرفته اید یا از واقعیت، مثلا شخصیت “کایو برمودس” در “گفتگو در کاتدرال”؟

- کایو برمودس بیشتر به شخصیت یک آدم واقعی نزدیک است. او رئیس اداره امنیت در دوره استبداد ژنرال اودریا بود، مردی خشن و بسیار ظالم و فاسد که برای دانشجویان آن دوره آدمی شناخته شده بود. من برای خلق شخصیت کایو برمودس بسیار از او الهام گرفتم. می خواهم برایتان لطیفه مضحکی بگویم، چون پس از انتشار کتابم در پرو، همه متوجه شده بودند که شخصیت اصلی آن با الهام از رئیس اداره امنیت آن دوره نوشته شده، این بود که روزنامه نگاران برای مصاحبه نزد رئیس سابق رفتند و گفتند در مورد این شخصیت کتاب که از شما الهام گرفته شده چه می گویید؟ و او پاسخ داد اگر آقای بارگاس یوسا قبلا برای مشاوره نزد من آمده بود نسبت به آنچه نقل کرده چیزهای جالب‌تری برایش می گفتم. (خنده) او کاملا شیطان صفت بود، اگرچه حس طنز داشت.

-(خنده) بعلاوه انگار احساس غرور هم می کرد.

- همینطور است.

- آیا درست است که تحت تأثیر آثار ژان پل سارتر، گوستاو فلوبر و ویلیام فالکنر بوده اید؟

- کاملا همینطور است. زمانی که دانشجو بودم تأثیر زیاد فیلسوفان و متفکران اگزیستانسیالیست فرانسوی در سراسر امریکای لاتین مشهود بود. از این‌رو من هم بسیار تحت تأثیر اگزیستانسیالیست‌ها به ویژه ژان پل سارتر قرار داشتم، بیشتر به جهت آنچه درباره ادبیات متعهد می‌گفت، اینکه نویسنده دارای وظیفه‌ای اخلاقی است و باید در بحث‌های عمومی شرکت کند، از دیدگاه سارتر نویسنده نباید به مشکلات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زمانه‌اش بی‌اعتنا بماند. در آن زمان تحت تأثیر سارتر بودم، ولی بعدا همه چیز تغییر کرد و کتاب کوچکی نوشتم به نام “از سارتر به کامو” که در آن تحول دیدگاه سیاسی‌ام را شرح دادم. در آغاز وقتی خیلی جوان بودم سارتری متعصبی بودم، اما رفته‌رفته طرفدار آلبر کامو شدم. میان سارتر و کامو بحث پرسروصدایی درباره وضع حقوق بشر در شوروی سابق و اردوگاه های کار اجباری درگرفته بود و گمان می کنم دست‌آخر حق با آلبر کامو بود.

-البته.

- همانطور که گفتم قبلا هوادار سارتر بودم، اما در پی بحث آن دو به طرفداران کامو پیوستم و روند و چگونگی این تحول را در کتاب کوچکی زیر عنوان “از سارتر به کامو” شرح دادم. از این گذشته باید گفت وقتی شروع به نوشتن کردم، ویلیام فالکنر – به طور کلی ادبیات امریکای شمالی – و نویسندگانی همچون همینگوی و دوس پاسوس بر من تأثیر بسیار گذاشته بودند. با این حال شاید بتوان گفت در میان رمان نویسان بیشتر از گوستاو فلوبر الهام گرفته ام. من آثار فلوبر را در سال 1959 که به پاریس رفتم کشف کردم و رمان “مادام بواری” را در همان سال خواندم، رمانی که به طرز عمیقی بر من اثر گذاشت و پس از آن کم و بیش همه آثار فلوبر را خواندم، به ویژه نامه‌هایش که برایم بسیار پراهمیت است. فلوبر در آنجا می گوید می توان نویسنده ای واقع گرا بود، ولی در عین حال با دقت تمام به فرم، نثر، ترکیب و ساختار روایت پرداخت. به گمان من گوستاو فلوبر همه این ها را به بهترین وجه اجرا می کرد و همین باعث شد بتوانم خود را دریابم و کشف کنم که چه نوع نویسنده ای می خواهم باشم. از این رو از فلوبر همیشه سپاسگزارم و اگر باید از اثرگذاری سخنی بگویم بیش از همه به فلوبر اشاره می کنم.

رمان دختر بد (در ایران: دختری از پرو)

رمان دختر بد (در ایران: دختری از پرو)

- درباره رمان “دختری از پرو ” که عنوانش به زبان فرانسه “حیله ها و ترفندهای دختر شرور” است. . .

-عنوان کتاب به زبان اسپانیولی کاملا چنین نیست، با این حال من عنوان ترجمه فرانسه ی رمان را بسیار می پسندم و گمان می کنم بیانگر روحیه رمان است.

- آیا می توان گفت که بازنویسی” مادام بواری” است؟ بعضی ها اینطور فکر می کنند.. .

- نه. “مادام بواری” رمانی است که در قرن نوزدهم نوشته شده، حالا همه چیز بسیار تغییر کرده، نه تنها حکایت ها و خرده ماجراها، بلکه طرز نوشتن و روش وارد کردن زمان به درون رمان. به نظر من کتاب “دختری از پرو” بیشتر رمان زمانه ماست و ماجرای شخصیتی از زمان ماست، با این حال شاید قهرمان زن رمان چیزی از “مادام بواری” داشته باشد. هر چه باشد “مادام بواری” مؤنث جاودان است، نه؟ و دختر رمان من هم به نحوی مؤنث جاودان است.

- بله، شاید. می خواستم کمی درباره آخرین رمانتان “قهرمان محتاط” صحبت کنید. .

- مگر شما آن را خوانده اید؟ ترجمه فرانسوی‌اش که هنوز منتشر نشده. . .

- نه، اما خلاصه‌ها و نقدهایی درباره‌اش خوانده ام. بار دیگر ماجرا در پرو می گذرد، نه؟

- بله، ماجراهای رمان در لیما روی می دهد، همچنین در شهری به نام پیورا در شمال پرو. در این رمان می بینیم کشور پرو در سال های اخیر بسیار تغییر کرده و مدرن‌تر شده و خوشبختانه دولت‌هایی داشته ایم که دموکراسی را رعایت کرده سیاست‌های اقتصادی نسبتا مدرن و تشویق به ابتکار و نوسازی را در پیش گرفته اند. ولی از سوی دیگر می‌بینیم که مدرنیزاسیون کشور اثرات بسیار منفی نیز برجا گذاشته، از جمله فساد و خشونت که پی آمد صنعت مواد مخدر است، صنعتی که امروزه در سراسر امریکای لاتین رواج یافته، و چگونگی اثرگذاری آن بر کل زندگی اجتماعی و سیاسی کشور. این پس زمینه ای ست که ماجرای رمان در آن روی می‌دهد.

- نویسنده معاصر مورد علاقه شما کیست، مثلا در امریکای لاتین؟

- می دانید که بدبختانه اخیرا چند نویسنده بزرگ درگذشتند، منظورم گارسیا مارکز و کارلوس فوئنتس است، قبلا هم بورخس، کارلوس اونتی و خولیو کورتازار از میان ما رفتند، با این حال خوشبختانه نویسندگان جوان وجود دارند و تداوم ادبی به خوبی خفظ شده.بسیاری از نویسندگان جوان امریکای لاتین در سایر کشورها ناشناس‌اند، ولی همان‌ها هستند که سنت خلاقیت، پژوهش های زیبایی شناسانه و تجربه های فرمی را حفظ می کنند.

- ما در قرنی پر شتاب زندگی می کنیم، کمی از ادبیات در اوایل قرن بیست و یکم بگویید.

- تغییرات بسیاری صورت گرفته و ما هنوز درست نمی دانیم این انقلاب الکترونیک چگونه بر ادبیات اثر خواهد گذاشت. نمی دانیم طبق گفته ی بعضی ناظران کتاب‌های الکترونیک به‌کل جایگزین کتاب های کاغذی خواهند شد یا نه. این تغییرات تنها مربوط به کاربرد نرم افزار نیست، بلکه ادبیات نیز دگرگون خواهد شد. می دانید، هنوز پرسش‌های مهمی بی‌پاسخ مانده. به نظر من این که در آینده کتاب‌های الکترونیک همراه با کتاب های کاغذی وجود داشته باشند بسیار مهم است. همچنین گمان می کنم اگر آثار ادبی تنها برای پرده (سینما یا تلویزیون) نوشته شوند، ادبیات کم و بیش سطحی و مبتذل خواهد شد. نمایش می تواند ادبیات را نابود کند، نه؟ منظور ژرفا، بلندپروازی و غنای سنتی ادبیات فاخر است. تصور می‌کنم هنوز در آستانه دگرگونی هستیم و نمی دانیم فرهنگ در قرن بیستم به کدام سمت خواهد رفت.

کلیه حقوق متعلق به وب سایت"کتاب پارسه" می باشد.