جامعه‌شناسي آسيب‌هاي اجتماعي/

روسپي‌گري پديده‌اي است كه از كهن‌ترين ادوار حيات بشر در جوامع انساني وجود داشته و در متون مختلف به روسپي‌گري در ميان بابليان، هنديان، روميان، يونانيان و ايران باستان اشاره شده است. به‌جز دوران ابتدايي كه در آن اشكالي از روابط جنسي آزاد رواج داشته و البته اين عمل در آن دوران روسپي‌گري به حساب نمي‌آمد، تقريبا در تمام دوره‌هاي تاريخي اين پديده وجود داشته است. بنابراين آنچه اين پديده را از جامعه‌اي به جامعه ديگر متفاوت مي‌كند، نوع و شكل آن و نحوه برخورد جوامع مختلف با اين پديده است. روسپي‌گري يك واقعيت اجتماعي كهن و پديده‌اي جان‌سخت است كه به‌رغم اقدام حكومت‌ها براي حذف آن، همچنان در صحنه اجتماعي انسان‌ها حضور دارد. اين پديده غالبا يك مشكل يا مسئله اجتماعي محسوب شده و اغلب مورد تأييد جوامع نبوده. ازاين‌رو، حكومت‌ها نيز معمولا خود را ملزم به تلاش براي ازميان‌برداشتن روسپي‌گري دانسته و در برخورد با آن، روش‌ها و راهكارهاي متفاوتي به كار گرفته‌اند. سازوكارهايي كه هر حكومتي به كار بسته مبتني بوده بر درك و دريافتي كه از اين پديده داشته است. بااين‌حال اين درك و دريافت هرچه باشد، حداقل در جوامع امروزي، در نظام حقوقي منعكس شده است. بنابراين تعاريف حقوقي ارائه‌شده از روسپي‌گري در قوانين و مقررات كشورهاي مختلف به طور رسمي، مباني نوع برخورد با آن بوده است. ازاين‌رو، مطالعه سير تاريخي فحشا در بررسي وضعيت اجتماعي هر جامعه‌اي مهم است.
اين مطالعات نشان مي‌دهد اين پديده از كهن‌ترين انحرافات بشري است و از ديرباز به‌عنوان يك واقعيت اجتماعي وجود داشته. بااين‌حال، تحقيقات علمي كمي درباره آن صورت گرفته، چنانكه در نظر بسياري از جامعه‌شناسان روسپي‌گري گذشته‌اي طولاني اما تاريخچه‌اي كوتاه دارد. اين امر به‌دليل مشكلات جمع‌آوري اطلاعات علمي و قابل تعميم از نمونه‌هاي مورد مطالعه روسپيان است. ازاين‌رو، فقدان تحقيقات دقيق و علمي منجر به نشر اطلاعاتي غلط درباره زمينه‌ها، عوامل، ماهيت و علل روسپي‌گري شده است. به‌تازگي كتاب «جامعه‌شناسي روسپي‌گري» سعيد مدني‌قهفرخي از سوي نشر كتاب پارسه منتشر شده كه مي‌كوشد در جهت جبران اين ضعف، پديده حاضر را با نگاهي دقيق در پرتو نظريات جامعه‌شناسانه و فكت‌هاي تاريخي بررسي كند. اين کتاب گزارشی است از وضعیت روسپی‌گری در جهان. کتاب حاضر، جمع‌بندی مطالعات سال‌های گذشته درباره روسپی‌گری است.

نویسنده ضمن مروري تاريخي بر وضعيت روسپي‌گري در ايران و جهان و قوانین مرتبط با آن، مجموعه یافته‌های حاصل از مطالعه خود و همکارانش را باعنوان «ارزیابی سریع وضعیت روسپی‌گری در شهر تهران» به یافته‌های قبلی افزوده تا تصویری به‌روزتر و شفاف‌تر از موضوع ارائه دهد. او سطوح متفاوتي براي روسپيان قائل است: «از روسپي سطح‌پايين تا مشخص. تفاوت اصلي آنها در اين است كه اولي بدون هرگونه انتخاب از هر تقاضاي خدمات جنسي در قبال پرداخت پول استقبال مي‌كند، به‌نحوي‌كه رقابت در اين سطح نازل باعث مي‌شود كه در چنبره زندگي فقيرانه اسير بماند، اما دومي مي‌كوشد از ويژگي‌هاي فردي‌اش حداكثر استفاده را بنمايد و براي خود امكان انتخاب مشتري را فراهم كند». (ص١٨) بااين‌حال، به‌رغم اين دسته‌بندي نويسنده نشان مي‌دهد كه روسپيان اغلب استثمار مي‌شوند و فاقد امنيت براي زندگي هستند، اغلب اوقات بي‌پول هستند و از آنها سوءاستفاده مي‌شود و تنها پاداشي كه در زندگي نصيب‌شان شده فقر، بيماري و تنهايي است. كتاب مهم‌ترين تفاوت زنان تن‌فروش با ديگر زنان را در اين مي‌داند كه «روسپيان اغلب دربرابر وضع اضطراري ناشي از فقر و نابرابري و براي گريز از پيامدهاي نكبت‌‌بار آن وارد بازار تن‌فروشي مي‌شوند، تا خود و خانواده‌‌شان را از وضعيت اسف‌بار نجات دهند». در اين راستا كتاب حاضر مي‌كوشد به اين پرسش‌ها پاسخ دهد: روسپی کیست و روسپی‌گری از چه زمان و با چه هدفی گسترش یافت؟ علل و عوامل آن چيست؟ تاریخ روسپی‌گری در ایران از چه زمانی آغاز می‌شود و چه عواملی در رشد این پدیده تأثیرگذار بوده‌اند؟
كتاب حاضر در هشت فصل تنظيم شده است. در فصل اول پس از بررسي مفهوم روسپي و ساير مفاهيم مرتبط با آن، مروري تاريخي بر وضعيت روسپي‌گري در ايران و جهان شده: از دوران باستان تا قرون وسطي و عصر رنسانس در جهان تا روسپي‌گري در عصر صفويه، قاجاريه، پهلوي و پس از انقلاب در ايران. در نهايت نيز گزارشي از وضعيت كنوني روسپي‌گري در جهان ارائه مي‌شود: از آمريكا و كشورهاي اروپايي تا كشورهاي آسياي‌شرقي و خاورميانه. در فصل دوم نظرياتي درباره روسپي‌گري مطرح مي‌شود: از جمله نظرياتي زيست‌شناختي، روان‌شناختي، جامعه‌شناختي، جرم‌شناختي و فمينيستي توضيح داده شده است. مجموع اين نظريات را مي‌توان چنين جمع‌بندي و خلاصه كرد كه جامعه‌شناسان علت بروز اين پديده را به فقر، گرسنگي، چگونگي تعليم و تربيت فرد در خانواده، بيكاري، نوسان اوضاع اقتصادي، مهاجرت و شهرنشيني، بي‌سوادي و ناآگاهي، كشمكش‌هاي خانوادگي و انحراف والدين نسبت مي‌دهند. در فصل سوم، به اين سوال كه «زنان روسپي چه كساني هستند» پاسخ داده شده و در آن به بررسي ويژگي‌هاي فردي، خانوادگي و برخي ويژگي‌هاي اجتماعي زنان روسپي مي‌پردازد. در فصل چهارم به اين سوال پاسخ مي‌دهد كه «چرا برخي زنان روسپي مي‌شوند؟» ازاين‌رو، ضمن بررسي علل و عوامل روسپي‌گري اين علل و عوامل در سه گروه فردي، خانوادگي و اجتماعي توضيح داده مي‌شوند. موضوع فصل پنجم به ارتباط روسپي‌گري با بيماري ايدز اختصاص دارد. اهميت اين بخش در مطالعات حاضر از زمان بروز اين بيماري نزد زنان تن‌فروش و مشتريان آنها در جهان و همچنين ايران دوچندان شده است. فصل آخر كتاب نيز به بررسي ابعاد حقوقي تن‌فروشي اختصاص دارد. در اين فصل پس از مرور قوانين درباره روسپي‌گري در نظام حقوقي ايران قبل و بعد از انقلاب اسلامي، اين قوانين با قواعد بين‌المللي در اين زمينه بررسي و مقايسه شده‌اند. همچنين در اين فصل به تبيين روسپي‌گري از منظر حقوق بشر نيز پرداخته شده است. درمجموع كتاب حاضر را مي‌توان تحقيقي جامع درباب يكي از مخرب‌ترين پديده‌هاي جوامع انساني دانست كه با پشتوانه نظري نسبتا جامع و با بهره‌گيري از روايات و فكت‌هاي تاريخي، تحقيقي علمي و قابل تعميم به دست مخاطبان جامعه‌شناسي و علوم اجتماعي رسيده است.

نقل از روزنامه شرق – 95/8/16

کلیه حقوق متعلق به وب سایت"کتاب پارسه" می باشد.